Geen stem zonder verhaal

5 mei 2017

Dodenherdenking, 4 mei 2017
St. Willibrorduskerk Deurne

“De droom, niet het ontwaken
het leven, niet de dood
geen afscheid zonder groeten
geen stem zonder verhaal”

Het klonk gisteren als een mantra door de grote zaal van het Cultuurcentrum, tot de nok gevuld met Deurnenaren en – vooral Syrische – vluchtelingen. En iedereen zong mee. “Postcard to Aleppo” bracht de pijn van de oorlog van heel dichtbij , de heimwee naar thuis, het verdriet om dood en verderf, en toch ook – ondanks alles – de hoop op betere tijden, gevat in gedichten op ansichtkaarten of Facebookberichten. “Het is nog veel erger, dan wat je in de krant of op tv ziet,” vertelde één van de Syriërs. Daarom is het zo belangrijk dat de verhalen verteld worden, steeds weer. Over oorlog nu, over oorlog toen.

Rond 4 en 5 mei komen veel verhalen los. Ik las in de krant over hoe niet alleen de tegenstander, maar ook geallieerden plunderden van wat zij tegenkwamen. Iemand vertelde dat in onze gemeente een gezin na de oorlog thuis kwam. Het huis was leeggeroofd. Hun spulletjes zagen ze wat verderop bij de buren in de kamer staan… Wie is vriend, wie is vijand. Wie is goed, wie slecht?

“Oorlog haalt het slechtste in de mens naar boven”, schreef iemand. Dat werd bevestigd in het programma “Dat wordt oorlog” van BNN, een sociaal experiment, waar twee groepen van zes – stuk voor stuk doodgoede – mensen bewust tegen elkaar worden opgezet. “Als iemand onder de juiste omstandigheden op de juiste knoppen drukt, is iedereen in staat oorlog te voeren”, beschrijft de omroep het programma. Om escalatie te voorkomen, moesten de opnamen een dag eerder worden stilgelegd. Griezelig is dat. Dat blijkbaar iedereen het in zich heeft om een monster te worden. Van de Tweede Wereldoorlog hebben we blijkbaar – en je hoeft maar rond te kijken in de wereld – niets geleerd.

Wat is de zin dan nog van herdenken, van het houden van toespraken over “dat nooit meer”, het lezen van gedichten, het leggen van kransen, het neigen van het vaandel het blazen van de Last Post, het maken van mooie muziek, het houden van twee minuten stilte? Ik merk dat ik daar steeds meer moeite mee heb. Maar gisteren werd ik even wakker geschud door dat kleine gedicht:

“De droom, niet het ontwaken
het leven, niet de dood
geen afscheid zonder groeten
geen stem zonder verhaal”

Juist de verhalen, de brieven, de gedichten over de oorlog zijn essentieel. Omdat zij de hoop levend houden – soms tegen beter weten in – dat in ieder mens ook iets goeds zit. Hoop die zo broodnodig is, ook in onze tijd. Zo’n verhaal van hoop vertelde iemand onlangs. Het gaat over Mirjam:
Zij komt elk jaar op school om te vertellen over haar ervaringen in de oorlog. Ze weet nog goed hoe ze als kind op een dag in de klas kwam en de onderwijzer tegen haar zei: “Mirjam, jij moet voortaan achteraan zitten.” Wat er precies aan de hand was, snapte ze toen nog niet, of misschien ook wel. Hoe dan ook, de sfeer was heel ongemakkelijk. Een van haar klasgenootjes stond op en zei: “Als er niemand naast Mirjam gaat zitten, dan doe ik het”. En zij ging naast haar zitten.
Vele jaren later was er een reünie van school. Zelf zou Mirjam niet gaan, maar zij ontving wel de lijst van deelnemers, waaronder ook dat klasgenootje van toen. Er stond een telefoonnummer bij. Mirjam belde haar klasgenootje op. Ze vertelde haar dat ze niet naar de reünie zou komen, maar wel een vraag had. Ze zei: “ Kun je je nog herinneren dat ik toen achterin moest gaan zitten en jij toen opstond en naast me kwam zitten? Ik heb me altijd afgevraagd waarom je dat toen hebt gedaan.” Even was het stil aan de telefoon. Haar oude klasgenootje moest slikken en antwoordde: “Ja, dat weet ik nog wel. Dat komt omdat mijn moeder mij ‘s morgens voordat ik naar school ging had gezegd: je moet vandaag maar extra aardig zijn voor Mirjam. Die heeft het moeilijk.” “Weet je,” zei Mirjam, “door jou ben ik de oorlog doorgekomen. Door jou dacht ik elke keer als het moeilijk was: er is altijd iemand die naast je komt zitten. Dat heeft me op de been gehouden.”

“De droom, niet het ontwaken
het leven, niet de dood
geen afscheid zonder groeten
geen stem zonder verhaal”

 

PJ